Zinaida Wasiljewna, kobieta o bogatym życiu i niemałym doświadczeniu, obchodziła swoje 84. urodziny. Całe swoje długie i niełatwe życie poświęciła pracy, rodzinie i wychowywaniu dzieci. Jej kariera zawodowa była nierozerwalnie związana z fabryką – zakładem, w którym pracowała przez wiele lat, przetrwawszy nie tylko czasy radzieckie, ale i powojenne trudności, które pozostawiły głębokie ślady w jej sercu. Przeżyła wojnę, kiedy każdy dzień mógł być ostatnim, kiedy trzeba było walczyć o przetrwanie, tracić bliskich, oglądać okrucieństwa i cierpieć niedostatek. Mimo wszystko Zinaida Wasiljewna zachowała człowieczeństwo, dobroć i wiarę w ludzi.
Miała dwoje dzieci — syna Leonida i córkę Lizę. Byli sensem jej życia i dla nich była gotowa poświęcić wszystko. Jednak los chciał, że jej mąż, ojciec dzieci, zmarł młodo — miał zaledwie 52 lata. Przyczyną śmierci była stara kontuzja z młodości, która z czasem coraz mocniej dawała o sobie znać. Choroba ta nie tylko utrudniała mu życie, ale powoli odbierała mu siły, aż pewnego dnia zamknął oczy na zawsze. Po jego odejściu Zinaida Wasiljewna została sama, ale nadal mieszkała w mieszkaniu, które otrzymała od państwa jako zasłużony pracownik. To nie był tylko dach nad głową — to był dom pełen wspomnień, historii ich rodziny, miłości i bólu przeżytych lat.
Z czasem jednak sytuacja zaczęła się zmieniać. Dzieci, które wyrosły dzięki jej poświęceniu, zaczęły traktować matkę inaczej. Po śmierci ojca zaczęli rozmawiać między sobą o tym, że „czas już uwolnić” mieszkanie dla własnych potrzeb. Nie interesowało ich, kto tam teraz mieszka — ważne było tylko, żeby to miejsce służyło im. Nie krępując się obecności matki, prowadzili głośne kłótnie w jej pokoju:
— Lenia, jesteś mężczyzną! Sam powinieneś zarobić na mieszkanie, a nie czekać na mamine. My niedługo będziemy mieć dziecko, a Rita spotyka się z chłopakiem — też musi gdzieś mieszkać!
— A czemu twój mąż wam nie kupi mieszkania? On jest jakiś wyjątkowy? Ja też mam dzieci, które potrzebują przestrzeni!
Zinaida Wasiljewna, choć stara i słaba, wszystko słyszała. Choć niemal nie otwierała oczu, by nie okazywać, że przysłuchuje się rozmowom, jej serce pękało z bólu. Jakże gorzko było uświadomić sobie, że własne dzieci traktują ją jak przedmiot — coś, co można wykorzystać lub wyrzucić. Całe życie oddawała im siebie bez reszty: wychowywała ich, uczyła się być matką, znosiła ich kaprysy, wspierała w trudnych chwilach. W jej myślach przewijały się obrazy z przeszłości — pierwsze słowa dzieci, pierwszy dzień w szkole, narodziny wnuków… Nie mogła uwierzyć, że te słodkie, dobre dzieci zmieniły się w tak egoistycznych i zimnych ludzi.
Wielokrotnie proponowali jej przeprowadzkę do domu opieki, przekonując, że tak będzie lepiej dla wszystkich. Liza mówiła ostro i bezlitośnie:
— Mamo, bądźmy szczerzy. Ciężko ci samej. Opiekunka nie może być z tobą przez całą dobę. My pracujemy, mamy swoje rodziny, nie możemy ciągle przyjeżdżać.
— Tam zajmą się tobą profesjonaliści. Dlaczego jesteś taka uparta?
A Zinaida Wasiljewna, drżącym głosem, odpowiadała:
— Liza… Dlaczego stałaś się taka okrutna? Byłaś dobrą, uroczą dziewczynką…
— Bo z tą uroczą dziewczynką życie obeszło się brutalnie, mamo! Trzeba jakoś przetrwać. Nie pouczaj mnie. Pytam ostatni raz: pojedziesz tam dobrowolnie?
— Nie. To nasze mieszkanie z ojcem. Przeżyłam tu całe życie. Tu chcę umrzeć.
— No jasne. To pa. Sama płać za opiekunkę.
Leonid również próbował przekonać matkę:
— Szkoda, że odmawiasz. Tam teraz są warunki jak w sanatorium! Sam bym się tam przeniósł.
— To się przenieś. A ja chcę umrzeć tam, gdzie żyłam z twoim ojcem, gdzie ty i Liza dorastaliście i gdzie przeżyłam najlepsze lata mojego życia. Dajcie mi umrzeć spokojnie, a potem dzielcie się, czym chcecie.
Wkrótce dzieci przestały płacić za opiekunkę Daszę. Ale nawet wtedy, gdy przestały przychodzić pieniądze, dziewczyna nie zostawiła staruszki. Nadal przychodziła, pomagała, troszczyła się. Wiedziała, że w domu opieki nikt nie zastąpi ciepła domu, w którym człowiek przeżył całe życie.
— Daszeńka… Musisz zarabiać, po co tu przychodzisz. Jesteś młoda, nie myśl o starej kobiecie.
— Po pierwsze, ta „stara kobieta” mogłaby zawstydzić niejednego młodego. A po drugie, wierzę, że trzeba żyć zgodnie z sumieniem, bo wszystko, co robimy, kiedyś do nas wróci.
— To prawda, dziewczyno… I właśnie dlatego martwię się, jak to wszystko wróci do moich dzieci.
Dasha spędzała z Zinaidą Wasiljewną całe dni: rozmawiała z nią, gotowała, sprzątała, prała. Ukrywała, że teraz pracuje na nocną zmianę w sklepie, by mieć choć minimalny dochód. Na sen zostawały jej 3–4 godziny dziennie, jedynie w weekendy mogła się trochę wyspać.
Wnuczka Rita również nie darzyła babci uczuciem. Uważała, że to właśnie babcia przeszkadza jej w normalnym życiu. Skarżyła się swojemu chłopakowi:
— Wyobraź sobie, jaka z niej egoistka. Sama zajmuje mieszkanie w Moskwie, chociaż jej dzieci i wnuki potrzebują własnego miejsca, by normalnie żyć, jeździć nad morze, chodzić do restauracji. A my musimy płacić za wynajem.
— No tak… Twoja babka to niezła egoistka. Dobrze, że moja mieszka na wsi i nikomu nie przeszkadza.
Pewnego razu Liza namówiła Ritę i Wasilija, żeby odwiedzili babcię, licząc, że może na nią wpłyną. Przyjechali, zaparzyli herbatę, a Zinaida Wasiljewna z radością opowiadała o młodości, studiach, rodzicach, wojnie, pociągu sanitarnym, przyjaciołach, stratach… Ale wnuczka ziewnęła i powiedziała:
— Babciu, nie obraź się, ale to było tak dawno… To już w ogóle nie jest ciekawe. Myślę, że czas przestać się tym tak przejmować.
Na czole Zinaidy Wasiljewny wystąpiła żyła. Spoważniała i twardo powiedziała:
— Wynocha.
— Co? Babciu, co ty mówisz?
— Wynocha. I nie przychodźcie tu więcej.
Rita i Wasilij wyszli, zdziwieni, a Zinaida Wasiljewna płakała:
— Boże, zabierz mnie stąd. Nigdy nie sądziłam, że spotka mnie tyle nienawiści na starość.
Później Leonid postanowił działać stanowczo. Pewnego dnia śledził matkę, gdy wychodziła z klatki schodowej. Nagle wyjechał jej przed nogi samochodem, by ją przestraszyć. Serce staruszki nie wytrzymało — upadła z przerażenia i straciła przytomność. Ludzie się zbiegli, wezwali pogotowie. Leonid udawał zatroskanego syna, zawiózł ją do szpitala i liczył, że nie przeżyje. Ale lekarze zrobili wszystko, co mogli. Przez pięć dni kobieta była nieprzytomna, rokowania były złe.
— Raczej nie przeżyje. Przepraszam za szczerość – powiedział lekarz.
— Tak, tak… Wielka szkoda. Biedna mamusia – odpowiedział Leonid, ukrywając radość.
W międzyczasie dzieci postanowiły już się nie kłócić o mieszkanie. Zdecydowały się je sprzedać razem z meblami i podzielić pieniądze, by uniknąć sprawy sądowej. Odwiedziły matkę tylko raz — zobaczywszy ją w śpiączce, uznały, że lepiej czekać na telefon ze szpitala.
Za to Dasha przychodziła codziennie. Pokochała tę kobietę jak własną. Sama była sierotą — jej rodzice zginęli w wypadku. Dlatego ceniła każdą chwilę z kimś, kto ją szczerze traktował. Czytała Zinaidzie Wasiljewnie książki, trzymała za rękę, błagała, by się nie poddawała. Choć kobieta nie mogła mówić, czuła każde słowo, każde poruszenie duszy.
Po miesiącu Zinaidę Wasiljewnę wypisano. Serce zostało poważnie uszkodzone, ale przeżyła. Lekarze ostrzegli:
— Potrzebuje pani spokoju. Proszę się nie denerwować i nie kłócić.
W dniu wypisu przyjechały dzieci z kwiatami i balonami:
— Nasza kochana mamusiu, jak się cieszymy, że odzyskałaś przytomność! A my przecież przyjeżdżaliśmy – byłaś nieprzytomna…
— Często przyjeżdżaliście?
— Oczywiście, mamusiu, codziennie.
W rzeczywistości byli tylko raz. A Dasha, która siedziała na ławce przy szpitalu z tortem i tulipanami, chcąc zrobić niespodziankę, nie odważyła się podejść, widząc ich. Wróciła do domu, czując się niepotrzebna.
Następnego dnia przyszła odwiedzić Zinaidę Wasiljewnę. Nie było odpowiedzi. Weszła i zobaczyła, że kobieta leży nieruchomo. Podchodząc, zrozumiała: już jej nie ma. Zapłakała, zadzwoniła po pogotowie i rodzinę. Po dwudziestu minutach wszyscy byli na miejscu.
— Dasza, jesteś wolna. Dziękujemy za telefon – powiedział chłodno Leonid i odprowadził ją do drzwi.
Tydzień później zadzwoniono do niej z policji:
— Zinaida Wasiljewna zapisała ci mieszkanie. Rodzina nie jest z tego zadowolona. Proszę przyjechać.
Dasha przyjechała. Liza rzuciła się na nią:
— Co ty jej zrobiłaś, że wszystko ci przepisała? Omotałaś ją? Z nami ci się nie uda!
— Niczego nie żądałam.
— Oddaj nam spadek, bo inaczej zniszczymy cię w sądzie!
— Cisza! – powiedział policjant. – Żadnych gróźb.
— Mogę już iść?
— Podpisz zrzeczenie się spadku, wtedy pójdziesz – powiedział Leonid.
— Nie podpiszę niczego.
— Ma pani do tego prawo.
Dasha wyszła. Nie chciała zatrzymać mieszkania dla siebie. Miała inny plan. Postanowiła sprzedać nieruchomość i zainwestować pieniądze w stworzenie domu spokojnej starości, gdzie starsi ludzie będą kochani, szanowani i otoczeni troską jak członkowie rodziny. Chciała, by samotni ludzie tacy jak Zinaida Wasiljewna mogli znaleźć ciepło, opiekę i spokój w ostatnich latach swojego życia.
